Porównanie Sił Pancernych w Kampanii Wrześniowej 1939 (W 60 rocznicę wybuchu II wojny światowej)

opr. Witold, J. Ławrynowicz

Wojna obronna we wrześniu 1939 roku była najważniejszą dla Polski kampanią II wojny światowej. Bardzo wiele napisano i powiedziano już na ten temat, poruszając niemalże wszystkie aspekty nieszczęsnej kampanii. Również kolejność wypadków politycznych prowadzących do odosobnienia Polski była wielokrotnie omawiana. Klęskę Rzeczypospolitej przypieczętowało kilka podstawowych faktów: brak spodziewanej pomocy ze strony mocarstw zachodnich, nieoczekiwana inwazja sowiecka, ukształtowanie granic Polski i przewaga ilościowa oraz techniczna armii niemieckiej. Na polu walki jednak największy wpływ na wynik starcia miała ilość i jakość uzbrojenia znajdującego się na wyposażeniu wojsk. Wojna w Polsce była pierwszą w historii kampanią, kiedy na tak masową skalę użyto wojsk pancernych. Pomimo różnych niedociągnięć, opisywanych przez niemieckich autorów, wpływ broni pancernej na przebieg kampanii nie może być przeceniony. Porównanie ilości czołgów biorących udział w operacjach jest zatem potrzebne.

Przewaga liczebna i jakościowa wojsk niemieckich w 1939 roku jest przyjmowana jako aksjomat nie podlegający dyskusji. I tak rzeczywiście było. Armia niemiecka była znacznie bardziej zmotoryzowana, lepiej wyposażona w techniczne środki walki i liczniejsza od armii polskiej. Podstawą technicznej wyższości Wehrmachtu było lotnictwo i broń pancerna. Te dwa rodzaje broni odegrały wiodącą rolę podczas całego okresu walk wrześniowych. Siła przebojowa jednostek pancernych Wehrmachtu stała się przyczyną przełamanie frontu polskiego i załamania planu obrony kraju. Dywizje pancerne torowały drogę piechocie i stanowiły gotowy odwód w momentach kryzysu. Niemcy potrafili sprawnie posługiwać się nowoczesną, na tamte czasy, bronią i posiadali nowatorską doktrynę jej użycia.

Odmiennie przedstawiała się sytuacja naszego drugiego przeciwnika w kampanii wrześniowej – Związku Radzieckiego. Podstawową siłą Armii Czerwonej była masa zarówno piechoty jak też artylerii, czołgów i samolotów. Związek Radziecki, który od 1932 roku rozbudowywał swój przemysł ciężki, posiadał na początku wojny ogromny przemysł zbrojeniowy. Na tej podstawie do roku 1939 utworzono potężną Armię Czerwoną wyposażoną w najliczniejszą na świecie broń pancerną. Nie potrafiono natomiast wypracować spójnej, nowoczesnej doktryny użycia broni pancernej. W rezultacie Armia Czerwona posługiwała się nadal wprowadzoną przez Michaiła Tuchaczewskiego w roku 1920 doktryną “masy taranowej”. Pomimo posiadanie nowoczesnych śreodków walki kładziono nadal nacisk na przeważającą liczbe własnych wojsk jako metodę prowadzącą do zwycięstwa.

Nakłady na zbrojenia poniesione zarówno w Niemczech jak i w Związku Radzieckim były wielokrotnie wyższe niż było to możliwe w Polsce. System totalitarny Niemiec i Związku Radzieckiego sprzyjał prowadzeniu zbrojeń kosztem programów cywilnych. Polska po zaledwie 19 latach niepodległości, budując przemysł ciężki prawie od podstaw, pomimo wielkich wyrzeczeń, nie była w stanie wyekwipować swojej armii na podobnym poziomie.

Zajmując się od wielu lat historią broni pancernej spróbowałem przeprowadzić porównanie ilościowe polskich sił pancernych z siłami pancernymi naszych przeciwników w kampanii 1939 roku. Zestawienie dowodzi ponownie, że wojna była dla nas przegrana jeszcze przed rozpoczęciem działań. Błędy w strategii, o co często oskarża się dowództwo Wojska Polskiego, mogły jedynie w sposób marginalny zaważyć na przebiegu kampanii. Przedłużenie walki o kilka dni czy tygodni nie mogło w sposób istotny wpłynąć na jej wynik.

Porównanie jakości uzbrojenia we wszystkich trzech wojskach biorących udział w kampanii wrześniowej nie odzwierciedla sytuacji na froncie, gdzie liczba, umiejętność przeprowadzenia szybkiego zmasowanego manewru, zaskoczenie strategiczne i bezwzględne niszczenie zaplecza frontu odegrały ogromną rolę. Związek Radziecki i Niemcy przygotowywały się do wojny przez cały okres międzywojenny podczas kiedy Polska musiała zaczynać od odbudowy zniszczonego przez I wojnę światową państwa.

Polska

Armia polska przyjęła francuską doktrynę użycia broni pancernej opierającą się o założenie, że czołgi są bronią pomocniczą piechoty. Biorąc pod uwagę ilość i jakość posiadnego sprzętu była to prawdopodobnie jedyna w tamtych warunkach wykonalna doktryna broni pancernej. Zgodne z założeniami wprowadzenie w życie doktryny spowodowało rozdrobnienie i tak nielicznej broni pancernej co jeszcze bardziej zmniejszyło efektywność jej działania.

Większość polskiej broni pancernej stanowiły tankietki i samochody pancerne (TK3, TKS i TKF, samochody pancerne wz. 29 i wz. 34), które ze względu na swoje lekkie opancerzenie i uzbrojenie mogły być używane jedynie do rozpoznania. Duża część polskiego arsenału pancernego była przestarzała (Renault FT 17, samochody pancerne i pociągi pancerne) co bardzo ograniczało ich przydatność na polu walki. Najlepsze polskie czołgi 7-TP i importowane Vickers oraz Renault R 35 stanowiły zaledwie 17% potencjału sił pancernych. Utworzono tylko 2 zmechanizowane związki taktyczne (10 Brygada Kawalerii i Warszawska Brygada Pancerno – Motorowa) zdolne do prowadzenia szybkich działań operacyjnych, ale praktyczne możliwości ich wykorzystania były niewielkie. Większość lekkich czołgów, które swoimi walorami taktycznymi dorównywały najlepszym wozom bojowym przeciwników, została skupiona w batalionach pancernych pozostających w dyspozycji Naczelnego Wodza. Bataliony zostały użyte do wsparcia piechoty i zwalczania broni pancernej przeciwnika, podczas gdy bardziej efektywnie można było ich użyć do prowadzenia działań w ramach jednostek zmotoryzowanych.

Tabela 1
Liczba Czołgów Wojska Polskiego przed Mobilizacją:

* pełna produkcja czołgów TKF wynosiła 18 pojazdów z tego 13 zostało zmobilizowanych przez 2 batalion pancerny
** do tej liczby dochodziło 100 samochodów pancernych Ursus wz. 29 (13) oraz wz. 34 (około 90) i po 5 pociągów pancernych w dywizjonach PP.
*** w tej liczbie 22 czołgi Vickers jw i 16 czołgów Vickers dw
PP - Pociąg Pancerny
jw – jednowieżowy
dw – dwu wieżowy

Tabela 2
Numery jednostek wystawionych przez bataliony pancerne:

* kompanie czolg¢w wolnobieznych Renault FT 17
** kompania czolg¢w rozpoznawczych TKF
*** kompania czolg¢w lekkich Vickers
& 2 plutony czolg¢w TK3/TKS razem 8 czolg¢w
$ improwizowana kompania czolg¢w lekkich kpt. S. Grabczewskiego, 7 czolg¢w 7TP
$$ p¢lkompania czolg¢w lekkich, 6 czolg¢w R-35 (albo 3 R-35 i 3 Hotchkiss-35)
$$$ kompania czolg¢w rozpoznawczych TK/TKS Kpt. A. Brazuka, 11 czolg¢w
@ kompania czolg¢w lekkich Vickers kpt. F. Michalkowskiego, 11 czolg¢w

Ogólem w ramach planu mobilizacyjnego i poza planem Polska wystawiła: 396 czołgów TK3/TKS, 183 czołgi lekkie i 45 czołgów Renault FT 17. Do tej liczby dochodziło 88 samochodów pancernych wz. 29 i wz. 34, oraz 40 czołgów TK3/TKS i 16 czołgów Renault FT 17 zmobilizowanych w ramach dywizjonów pociągów pancernych. Ponadto w walkach wzięła udział nieustalona liczba czołgów pozostawionych w miejscach postojów batalionów. Sumaryczna liczba wszystkich wozów bojowych użytych przez wojsko polskie podczas kampanii wrześniowej 1939 roku jest podawana przez różnych autorów na 698 do 1143. Powodem różnic są odmienne założenia do obliczania całkowitej liczby pojazdów pancernych użytych podczas kampanii. Jeśli przyjąć za podstawę obliczeń liczbę zmobilizowanych pojazdów oraz liczbę pojazdów w regularnych jednostkach wojskowych otrzymamy niższą liczbę użytych pojazdów pancernych. Natomiast jeśli przyjąć założenie, że wszystkie posiadane w kraju pojazdy pancerne wzięły udział w walkach, co jest założeniem słusznym, otrzymamy wyższą liczbę pojazdów. Z moich obliczeń wynika liczba 755 pojazdów bojowych i 10 pociągów pancernych.

Niemcy

Niemcy podjęły prace nad zbudowaniem od podstaw własnych sił pancernych nazajutrz po zakończeniu I wojny światowej. Prace wstępne trwały przez cały okres istnienia republiki weimarskiej, a nabrały tempa po objęciu władzy przez Adolfa Hitlera. W roku 1935, po jednostronnym odrzuceniu rozbrojeniowych klauzul Traktatu Wersalskiego, organizacja niemieckich sił pancernych zaczęła postępować w błyskawicznym tempie. W tym samym czasie doszlifowywano nową doktrynę wojenną później nazwaną “Blitzkrieg”. Rozwój nowego rodzaju broni nie postępował bez przeszkód, wielu spośród starych oficerów niemieckich nie zgadzało się z założeniami nowej doktryny. Do wrześnie 1939 roku wypracowano jednak podstawowe założenia do użycia broni pancernej, chociaż z konieczności był to kompromis między żądaniami młodych entuzjastów broni pancernej i starych zwolenników armii opartej na piechocie i artylerii. Młodzi niemieccy twórcy broni pancernej byli rozczarowani niepełnym wykorzystaniem posiadanego potencjału do tworzenia dywizji pancernych i głośno, ale bezskutecznie, wyrażali swoje niezadowolenie.

Do wybuchu wojny Niemcy sformowali 6 regularnych i 1 improwizowaną dywizje pancerne oraz 4 dywizje lekkie. Czynnikiem limitującym liczebność jednostek szybkich był przemysł zbrojeniowy, który pomimo swoich rozmiarów nie był w stanie podołać ogromnym zamówieniom składanym przez wojska lądowe, marynarkę i lotnictwo. Natomiast liczebność dywizji pancernych została bardzo poważnie zmniejszona przez sformowanie dywizji lekkich oraz pozostawienie części wozów bojowych w samodzielnych batalionach czołgów. Niemniej siła niemieckiej broni pancernej opierała się bardziej na nowoczesnej doktrynie walki połączonych rodzajów broni niż na technicznej jakości wozów bojowych. Niemieckie siły pancerne nie były najliczniejsze ani najlepiej wyposażone w ówczesnej Europie, ale niewątpliwie były najlepiej dowodzone. Połączenie czołgów, samolotów i nowej doktryny użycia dywizji pancernej już od września 1939 roku miały zadziwić świat szybkością przeprowadzanych operacji i w konsekwencji szybkością z jaką Niemcy wygrywały kolejne kampanie wojenne.

Tabela 3
Niemieckie Jednostki Pancerne 1 Września 1939:

* W koszarach pozostawiono czwarte kompanie jako kompanie zapasowe, posiadały one: Pz Kpfw I 260, Pz Kpfw II 67, Pz Kpfw III 11, Pz Kpfw IV 11, Pz 35(t) 34, Pz 38(t) 5, Pz Bef 20. Razem 408 czołgów.

Związek Radziecki

W ramach planu rozbudowy Armii Czerwonej od 1932 roku Związek Radziecki rozpoczął masową produkcję czołgów. Do roku 1939, w oparciu o stworzony w ciągu 5 lat przemysł ciężki, zdołano stworzyć najpotężniejszą na świecie armię pancerną. Żaden z ówczesnych przywódców politycznych Europy nie chciał wierzyć, że Związek Rzedziecki wyprodukował około 25.000 pojazdów pancernych, a Armia Czerwona stała się najlepiej wyposażoną armią świata. Przygotowania wojenne Związku Radzieckiego trwały od momentu zawarcia pokoju brzeskiego i były prowadzone kosztem innych dziedzin życia gospodarczego. W momencie wkroczenia Związku Radzieckiego do wojny siły pancerne Armii Czerwonej liczyły: 4 korpusy czolgów, 50 brygad czołgów, 4 brygady samochodów pancernych, 26 pułków czołgów w dywizjach kawalerii, 11 szkolnych pułków czołgów oraz nieustaloną liczbę kompanii czołgów w dywizjach piechoty. Samo zestawienie jednostek pancernych Armii Czerwonej sugeruje, że nie przewidywano broni pancernej do samodzielnych działań operacyjnych. Ogromna większość wozów bojowych została rozproszona w brygadach czołgów, których typowym zadaniem było wsparcie piechoty. Niemniej liczbowo była to siła ogromna.

Wielka armada sowieckich czołgów miała jednak swoje słabe punkty. Stalinowskie czystki w armii spowodowały wyniszczenie wyszkolonej i doświadczonej kadry oficerskiej. Ciągłe reorganizacje spowodowały brak konsystentnej polityki szkoleniowej i odbijały się na zgraniu oddziałów. Niemniej wszystkie te słabości Armii Czerwonej wyszły na jaw dopiero w starciu z tak wymagającym przeciwnikiem jakim był Wehrmacht. W czasie kampanii wrześniowej bałagan, wysokie straty marszowe i brak efektywnej łączności nie dały się odczuć. Niedociągnięcia organizacyjne zostały zamaskowane ogromną przewagą ilościową i nikłym oporem polskim na kresach wschodnich. Masa użytych wojsk spowodowała zalanie obrony i szybki marsz w głąb kraju. Doświadczenia nabyte w czasie kampanii i poczynione obserwacje działań wojsk niemieckich spowodowały kolejną reorganizację wojsk pancernych co przyczyniło się do dalszej utraty spójności jednostek.

Tabela 4
Liczba pojazdów pancernych w jednostkach Armii Czerwonej zaangażowanych w operacje w Polsce we wrześniu 1939 roku:

Do tej ogólnej liczby wozów bojowych należy dodać jeszcze około 1500 pojazdów, których nie wykazały sprawozdania szefów wojsk pancernych frontów ukraińskiego i białoruskiego. Składały się na nie pojazdy organicznych pułków czołgów w dywizjach kawalerii, bataliony rozpoznawcze w dywizjach piechoty, ciągniki opancerzone i część batalionów czołgów nie wymienionych powyżej. Tabela jest zatem niepełna, ale określa liczbę pojazdów pancernych w korpusach i brygadach pancernych oraz w dominującej części pułków i batalionów. Całkowita liczba pojazdów pancernych Armii Czerwonej biorących udział w działaniach bojowych przeciwko Polsce jest określana w przybliżeniu na ponad 5000 maszyn. Biorąc pod uwagę powyższe wyliczenie oraz masową produkcję czołgów, która w ZSRR do końca 1939 roku wyniosła 24650 sztuk, łatwo uwierzyć w potęgę pancernej armady użytej podczas kampanii wrześniowej przeciwko Polsce. Armia Czerwona w operacjach przeciwko Polsce wykorzystała jedynie około 20% swojego potencjału pancernego, podczas gdy Niemcy rzucili do walki 87% posiadanych czołgów.

Straty

Wszystkie strony biorące udział w kampanii wrześniowej poniosły poważne straty w broni pancernej. Ze względu na przegraną Wojsko Polskie straciło cały swój sprzęt, który został albo zniszczony albo zdobyty przez nieprzyjaciela. Ale kampania spowodowała również nie małe straty wśród broni pancernej naszych przeciwników. Niemcy pozostawiły na polu walki 25% swoich czołgów, wprawdzie większość z nich została później wyremontowana, jednak wysokość strat w stosunkowo krótkiej kampanii była szokująca. Armia Czerwona, która nie spotkała się z silnym oporem w Polsce, pozostawiła setki swoich czołgów na trasach marszu. Liczbowo straty bojowe czołgów radzieckich były niskie, ale straty marszowe okazały się bardzo wysokie. Suma wszystkich strat broni pancernej obu agresorów była w przybliżeniu równa stratom jakie poniosła polska broń pancerna podczas trwania kampanii.

Tabela 5

Wszystkie liczby przytoczone powyżej należy traktować jako orientacyjne. Brak jest danych dotyczących ilości zepsutych czołgów niemieckich, jak również całkowitej liczby strat w Armii Czerwonej. Uderza duży odsetek pojazdów w armii polskiej i radzieckiej straconych na skutek usterek technicznych. Wskazuje to na zły stan techniczny pojazdów i niską aktywność polowych warsztatów reperacyjnych. W wyniku przegranej kampanii wszystkie polskie czołgi i samochody pancerne należy uważać za straty bezpowrotne. Natomiast nikły odsetek strat bezpowrotnych w broni pancernej Niemiec i Związku Radzieckiego był spowodowany wygraną kampanią. Zwycięstwo dawało możliwość wyholowania uszkodzonych pojazdów po zakończeniu działań wojennych i przetransportowania ich do producenta, gdzie remontowano nawet poważne uszkodzenia. Generalnie za stracone bezpowrotnie uważano tylko takie wozy bojowe, które zostały spalone, albo były trafione pociskiem dużego kalibru i całkowicie zniszczone.

Podsumowanie

Przedstawione zestawienie ukazuje przytłaczającą przewagę przeciwników Polski w kampanii wrześniowej. Tysiące czołgów jakich użyto przeciwko armii polskiej, nawet jeśli nie były one najlepszej jakości, musiało spowodować przełamanie polskiej obrony. Narzucony, przez nasycenie armii przeciwników sprzętem motorowym, ruchowy charakter działań wojennych powodował okrążanie cofających się przeważnie pieszo lub konno jednostek polskich. Pancerne związki operacyjne nie pozwoliły na utworzenie ciągłego frontu i z dużą szybkością obchodziły przygotowaną obronę. Patrząc statystycznie na jeden polski czołg, przeważnie lekko opancerzoną tankietkę z karabinem maszynowym, przypadało średnio 10 czołgów przeciwnika. Przewaga wroga w broni pancernej była ogromna.

Bibliografia

1. J. Magnuski; Samochód Pancerny wz. 34
2. A.Jońca, R, Szubański, J, Tarczyński; Wrzesień 1939 Pojazdy Wojska Polskiego. Broń i Barwa.
3. R. Szubański; Polska Broń Pancerna w 1939 roku
4. A. Nawrocki; 2 Batalion Pancerny
5. T. Wielogórski; Polska Broń Pancerna w Przegląd Kawalerii i Broni Pancernej
6. Polska Myśl Techniczno – Wojskowa 1918 – 1945. III Ogólnopolska Konferencja Naukowa. Koszalin, 23 lutego 1995.
7. S. Zaloga, V. Madej; The Polish Campaign 1939
8. J. Magnuski, M. Kołomijec; Czerwony Blitzkrieg
9. T. Jentz; Panzer Truppen
10. W. Haupt; Das Buch der Panzertruppe 1916 - 1945